Video ngắn đang trở thành một phần quen thuộc trong đời sống số, len vào những khoảng thời gian tưởng như rất nhỏ trong ngày.
Tuy vậy, việc liên tục lướt từ video này sang video khác có thể tác động đến tâm lý, khả năng tập trung và đời sống cảm xúc của mỗi người.
Trong cuộc trò chuyện với chuyên gia tâm lý Hoàng Hải Vân (Hà Nội), những nguyên nhân khiến video ngắn dễ thu hút, cùng hệ lụy và rủi ro của việc xem quá nhiều sẽ được phân tích.
– Theo chuyên gia, vì sao giới trẻ hiện nay dành quá nhiều thời gian cho video ngắn và có xu hướng ưu tiên loại nội dung này hơn các chương trình có thời lượng dài?
Chuyên gia tâm lý Hoàng Hải Vân: Một trong những lý do khiến các nền tảng video ngắn thống trị mạng xã hội là vì chúng không đòi hỏi sự tập trung cao, tư duy phức tạp hay yêu cầu một khoảng thời gian cam kết. Ngoài ra, video ngắn dễ tiêu thụ, phù hợp với nhịp sống nhanh của xã hội ngày nay.
Về mặt tâm lý học thần kinh, các nền tảng video này khai thác điều mà các nhà tâm lý học gọi là vòng lặp phần thưởng biến đổi.
Mỗi lần bạn vuốt màn hình là một lần não bộ chờ đợi một phần thưởng bất ngờ: các kích thích sinh lý, ham muốn, nhu cầu tương tác và sự thỏa mãn hay chuỗi streak được khai thác mạnh mẽ trên các nền tảng mạng xã hội đánh vào tâm lý sợ bỏ lỡ (FOMO) của người dùng.
Tất cả điều này khiến cho chất dẫn truyền thần kinh dopamine bị kích thích tiết ra liên tục, não bộ ghi nhớ, và thúc giục bạn lặp lại vào ngày mai (tương tự việc nghiện cờ bạc).
Bên cạnh đó, các nền tảng này thu thập dữ liệu hành vi của người dùng thông qua các lượt thích, chia sẻ, bình luận và thời gian dừng lại xem một video. Theo đó, thuật toán dự đoán chính xác chủ đề bạn quan tâm để đưa vào bản tin của bạn, thúc đẩy sự tương tác kéo dài.
Như bạn thấy, sự phát triển bùng nổ của video dạng ngắn đã thay đổi thói quen sử dụng mạng xã hội của chúng ta. Nhiều người trẻ xem video ngắn để giải trí và kết nối.
Những người khác lại sử dụng chúng như một công cụ nhằm đối phó với căng thẳng, lo âu hoặc cảm giác cô đơn.
– Vậy thì đâu là những dấu hiệu cho thấy một người đã vượt qua ranh giới của việc xem video để giải trí thông thường và đang có nguy cơ lệ thuộc hoặc gặp vấn đề vì video ngắn, thưa chuyên gia?
Theo các nghiên cứu tâm lý học lâm sàng, tâm thần học về các chứng nghiện hành vi, tính nổi trội là biểu hiện cốt lõi và dễ nhận diện nhất khi một thói quen hay sở thích- lựa chọn có ý thức chuyển hoá thành sự lệ thuộc cưỡng bức.
Trong tình huống này, đó là khi việc xem video trở thành hoạt động quan trọng nhất trong cuộc sống của một cá nhân, chi phối suy nghĩ, cảm xúc, và hành vi của họ bất chấp những hậu quả tiêu cực xảy đến.
Dưới đây là một số dấu hiệu cụ thể:
– Xem video mọi lúc mọi nơi từ bàn ăn, nhà vệ sinh, lúc hẹn hò hay cả nơi làm việc mặc dù biết nó gây hại.
– Dễ cáu kỉnh hoặc tức giận khi việc truy cập bị hạn chế hoặc bị ai đó góp ý.
– Lên kế hoạch giới hạn thời gian xem video, mặc dù vậy hành vi vẫn không thay đổi.
– Bạn quyết định điều chỉnh nhu cầu xem video khi nó mâu thuẫn với những sự ưu tiên khác nhưng không thành công.
– Nói dối về thời gian sử dụng hoặc lén lút giấu giếm việc xem video để trốn tránh cảm giác tội lỗi hoặc phán xét từ người khác.
– Trải qua các triệu chứng rút lui (còn gọi là hội chứng cai dopamine – dopamine crash) như bứt rứt, bồn chồn, lo lắng, hay cảm thấy buồn chán đỉnh điểm khi bạn cố gắng ngừng truy cập ứng dụng.
– Trong quá trình tư vấn và trị liệu tâm lý, chị từng gặp trường hợp nào bị ảnh hưởng tâm lý nghiêm trọng do xem video ngắn quá nhiều?
Nhiều năm làm nghề, tôi tiếp nhận nhiều trường hợp bị ảnh hưởng tâm lý nghiêm trọng do việc xem video ngắn quá nhiều. Hầu hết các trường hợp này ở độ tuổi 16 đến 25, họ dễ bị thu hút bởi các nền tảng video như TikTok, Instagram Reels hay YouTube…
Trong đó có câu chuyện của H., nam sinh viên năm 2 của một trường đại học khiến tôi nhớ mãi.
Ban đầu H. xem video với mục đích giải trí và kết nối với bạn bè. Nội dung chủ yếu là hài kịch hay tham gia chuỗi streak thử thách trên MXH.
Sau đó, cậu xem video nhiều hơn mỗi khi căng thẳng, áp lực. Sau một ngày dài, hoạt động ưu tiên của H. là lướt video để xả stress, có những ngày lướt đến 2-3h sáng.
Vấn đề ngày càng diễn biến phức tạp hơn: mỗi ngày cậu dành 5-6 tiếng đồng hồ để xem video một cách vô thức và gần như không dừng lại được, thường xuyên bị rối loạn giấc ngủ, dẫn đến kiệt quệ thể chất lẫn tinh thần, xuất hiện các triệu chứng trầm cảm.
Cậu trở nên thu mình, né tránh tương tác với gia đình và bạn bè, hiệu suất học tập bị giảm sút nghiêm trọng, phải đăng ký học lại nhiều môn, thậm chí bị mất công việc làm thêm ở nhà hàng vì thường xuyên mắc lỗi.
Sau đó, H. đã phải tham vấn trị liệu tâm lý trong một thời gian, kết quả có sự cải thiện đáng kể trong việc giảm thiểu chứng nghiện xem video ngắn, từ đó xây dựng những thói quen giải trí lành mạnh hơn.
– Cùng với những ảnh hưởng tâm lý như trường hợp H. gặp phải, việc xem video ngắn quá nhiều còn để lại những rủi ro, hệ lụy nghiêm trọng thế nào thưa chuyên gia?
Mạng xã hội là một phần trung tâm của đời sống thanh thiếu niên. Nhưng việc tiêu thụ video ngắn quá nhiều có thể dẫn đến tác động tiêu cực đối với sức khỏe tâm lý như: mức độ trầm cảm, lo âu và căng thẳng cao hơn so với những người dùng có kiểm soát; giảm hoạt động thể chất, gây gián đoạn quan hệ xã hội và rối loạn giấc ngủ; hiệu suất học tập/công việc giảm sút và khả năng quản lý thời gian kém.
Như tôi đề cập ở trên, tính chất gây nghiện của các video ngắn có thể dẫn đến phản ứng cai dopamine mạnh mẽ khi người dùng không thể truy cập vào các ứng dụng, gây ra cảm xúc tiêu cực như dễ cáu gắt, hụt hẫng, khả năng tập trung kém hơn và sự thay đổi bất thường của chất trắng trong não liên quan khả năng kiểm soát hành vi.
Ngoài ra, việc tiêu thụ video dạng ngắn thụ động quá mức tách rời bạn khỏi các mối quan hệ thực tế, dẫn đến cảm giác cô đơn và trống rỗng khi cuộc sống yêu cầu bạn đăng xuất khỏi ứng dụng.
– Xin chuyên gia đưa ra một số khuyến nghị về kiểm soát thời lượng xem video ngắn? Đối với những người gặp vấn đề về tâm lý do xem video ngắn quá nhiều, họ nên làm gì để hồi phục sức khỏe tinh thần?
Để chủ động kiểm soát và phòng ngừa chứng nghiện video ngắn, bạn có thể bắt đầu với những phương pháp nhỏ nhưng nhất quán như: thiết lập tính năng quản lý và giới hạn thời gian xem video có chủ đích, tạo thói quen giờ ăn cơm không điện thoại, không lướt mạng xã hội ngay sau khi thức dậy hoặc 30 phút trước khi đi ngủ để tăng cường sự kết nối, cải thiện chất lượng giấc ngủ và phục hồi sự tập trung cho não bộ; thúc đẩy hoạt động thể chất và tham gia vào các sở thích ngoại tuyến.
Đối với những trường hợp gặp vấn đề sức khỏe tâm thần nghiêm trọng như trầm cảm, rối loạn lo âu hoặc mất kiểm soát hành vi, việc thăm khám chuyên gia tâm lý hoặc bác sỹ tâm thần có thể là lựa chọn thích hợp.
Các chương trình trị liệu chuyên nghiệp cung cấp sự hỗ trợ toàn diện, bao gồm liệu pháp cá nhân, các phiên nhóm và các hoạt động xây dựng phục hồi kỹ năng là cần thiết.
Sự đồng hành của gia đình là rất quan trọng khi điều trị cho thanh thiếu niên. Bằng cách thúc đẩy các chiến lược giáo dục, trang bị cẩm nang kỹ thuật số cho phụ huynh, chúng ta có thể bảo vệ tốt hơn sức khỏe tinh thần và cảm xúc của thanh thiếu niên trong thời đại nội dung số.
– Xin cảm ơn chuyên gia!
Chỉ vài giây lướt màn hình điện thoại, người xem có thể bị cuốn vào hàng trăm video ngắn nối tiếp nhau. Sự tiện lợi và hấp dẫn của những nội dung ngắn đang khiến không ít người hình thành thói quen xem liên tục, khó dừng lại.
Đằng sau những phút giải trí tưởng như vô hại là những hệ lụy về sức khoẻ thể chất và tinh thần. Tuyến bài “Hệ lụy của việc nghiện xem video ngắn” ghi nhận những câu chuyện thực tế, phân tích từ chuyên gia và cảnh báo những rủi ro khi người dùng đắm chìm trong video ngắn.
Sau giờ học, nam sinh Hà Nội đắm chìm trong những video ngắn trên mạng xã hội. Cậu bé cầm điện thoại kè kè bên mình, từ nhà tới trường, xem cả ngày lẫn đêm.
Nữ nhân viên ngân hàng 24 tuổi ở Hà Nội từng có những đêm xem video ngắn từ 18h hôm trước đến 4h sáng hôm sau. Công việc, sức khỏe và đời sống đảo lộn khiến cô phải tìm đến bác sĩ để điều trị sức khoẻ tâm thần.
